Design for a mural in W139, Amsterdam.
In deze voorstelling Adrian Leverkuhn, de tragische componist uit Tomas Mann's Doktor Fautus, die aan de hand van de ontdekkingsreiziger Capercailzie, de grenzen van het heelal verkend.
Op de volgende afbeelding een reeds geplaatste muurschildering die hoofstuk drie uit het gelijknamige boek tot onderwerp heeft.

Links een werk van Gijs Frieling, midden hoofdstuk 3, rechts een werk van Gijs Assman.

Deze week (4 maart 2010) verschenen in de Groene Amsterdammer, waarin de tekst wel goed te lezen is.

Martin Grootenboer en Maarten Ploeg, ergens in de jaren tachtig.
Foto van Peter Mertens die het onlangs met zijn negatiefscanner aan de vergetelheid ontrukte. Waardoor ik mij weer deze tekst van een aantal jaren geleden herinnerde.

Het is het verliezersdividend van elke oorlog. De verliezende partij heeft niet alleen de strijd, maar ook het gelijk verloren.
De doden zijn voor niets gevallen. Toen Gunther Grass in de zomer 2006 bekende dat hij op zestienjarige leeftijd in het slotjaar van de oorlog bij de Waffen SS was gegaan stond Duistland op zijn kop. Niet alleen het feit dat de zestienjarige Gunther dat had gedaan, maar met name dat hij het al die tijd had verzwegen en ondertussen de meer overtuigde alte Kamaraden keer op keer fel aanviel was de oorzaak van de verbijsterde verontwaardiging. Rond die tijd sprak ik met de schilder Domburg die juist een verblijf van tien jaar in Berlijn had afgesloten en teruggekeerd was naar Amsterdam. Ik vroeg hem of, naar zijn mening, de Duisters ook de schoonheid van de symboliek van het geheel konden inzien. Dat juist het geweten van Duitsland al die jaren met dat geheim rondliep. Treffender zou niemand het hele dilemma van de Duiste herinnering aan die jaren kunnen verbeelden. De gedachte dat iemand de een leugen met zich meedraagt toch, of juist, de waarheid kan vertellen. Maar de schilder moest me teleurstellen: voor dat soort bruin-cafe reflectie was in het debat in Duitsland geen ruimte.

Een zestienjarige jongen die, terwijl de oorlog duidelijk op haar einde loopt, zich vrijwillig aansluit bij de verliezende partij: dat kan je toch nauwlijks een slinkse career-move noemen. Een schrijver denkt in dat geval al snel dat er andere zaken meespelen. Dat kind wil gewoon uit huis. Bij zijn moeder weg. Weg van de ellende van wachten tot er een bom op je kop valt. Zestien jaar. Naar huidige maatstaven nog niet eens kiesgerechtigd. Kan je daar iemand op afrekenen? Zoals gezegd, niet zozeer de daad zelf alswel het zwijgen er over weegt zwaar in de duiste (media) beleving.

Enkele maanden na de bekentenis van Grass lees ik in de NRC dat de Griekse psycholoog Constantine Sedikides al enkele jaren onderzoek doet naar de betekenis en effecten van nostalgie. De nostalgische mens is, blijkt uit zijn eerste onderzoeken, gelukkiger en socialer dan een mens die veroordeeld is tot een leven in het heden. Nostalgie en nostalgische overpeinzingen leiden tot reflectie en uitbalancering van het individu.

Afgaand op de geschiedschrijving van de overwinnaars ontstaat het beeld dat het al die jaren in nazi-Duitsland voor iedereen een klote tijd was. Maar dat kan natuurlijk niet waar zijn. Miljoenen Duitsers moeten in die jaren hun jeugd hebben gevierd en zullen er stiekem goede herinneringen aan koesteren. Die eerste kus op een partijbijeenkomst in 1938, bijvoorbeeld. Zij moeten dat in stilte doen omdat het een ongeschreven wet is dat men niet met weemoed aan die jaren, zelfs niet aan deelmomenten, mag terugdenken. Dat zal niet eenvoudig zijn geweest. Geen ander tijdgebied is zo uitvoerig gedocumenteerd en in eindeloze nabeschouwingen levend gehouden.

(Niet de tweede wereldoorlog zelf, maar het verwerkingsproces en de nabeschouwing zijn het eigenlijke thema van de twintigste eeuw. Waar plaatsen we ons verleden nu we het niet meer zoals vroeger aan vrije en modieuze beschouwing kunnen onderwerpen, maar het verleden integendeel voornamelijk uit bewijsmateriaal lijkt te bestaan? Dit embargo op de nostalgie is de voornaamste reden voor het grote trauma waarvan Grass afgelopen zomer plotseling de open wond bleek. De ossie-revival die kort daarvoor door het herenigde rijk zwiepte werd voor een belangrijk deel door inwoners van het Westen gedragen. Als was het uitgestelde nostalgie naar het Derde Rijk. De saamhorigheid, de parades, de primaire kleuren en de immer strakblauwe luchten van de propagandafilms: er was slechts een kleine kanteling van de symbolen nodig om de DDR op Hitler Duistland te laten lijken.

Nostalgie is, anders dan weemoed, een vluchtige emotie die zich ergens aan moet vastklampen om niet onmiddelijk te vervliegen. Het heeft een anker nodig. Een lichtval, een geluid, een geur of een foto van vroeger. Wat dat betreft is het veelbetekend dat de digitale data-cultuur in feite een groot pakhuis van de nostalgie is. Nooit eerder in de geschiedenis van de mensheid is er zoveel verleden gedocumenteerd. Nooit eerder had de mens zoveel harscherpe bewijzen van zijn eigen bestaan. En de bewijslast van het voorbije zal alleen maar zwaarder worden. Terecht noemt verslaggeefster Ellen de Bruin in het genoemde artikel de vele nostalgie-programma's veelbetekenend. De jaren tachtig lijken in de herhaling opeens verschrikkelijk ver weg. Er is geen enkele reden om aan te nemen dat de tijdsververvuiling die deze nostalgie in feite ook is, in de komende decennia zal afnemen. Integendeel. En dat leidt tot de mooie paradox dat de homo-nostalgicus het wettige kind is van de digitale revolutie.

[Filmbeeld_int_TuinderWestelaken]

[kop] We functioneren alleen in onze rol